
De delen van Europa waar het nachtminimum niet onder de 20°C kwam en dit is nog maar het begin (afb: Rapport World Weather Attribution)
Het rapport over gezondheid & klimaatverandering /van 2026 van de Lancet concludeert dat veel van de gzondheidsrisico’s en -schade door klimaatverandering in het decennium na de totstandkoming van het klimaatakkoord van Parijs (2016–2025) sneller zijn toegenomen dan in het decennium daarvoor (2006–2015). De auteurs van het rapport pleiten ervoor dat klimaatverandering formeel wordt erkend en aangepakt als een wereldwijde gezondheidsnoodtoestand. Gezondheidsoverwegingen zouden centraal moeten staan bij zowel het klimaatbeleid als de toewijzing van financiering om klimaatverandering tegen te gaan, aldus de opstellers.
Investeringen in schone energie, maatregelen in de gezondheidszorgsector, meer wetgeving ter bescherming van de volksgezondheid en groeiend wetenschappelijk bewijs hebben weliswaar geleid tot enige verbetering, maar die is onvoldoende om de snel toenemende schade door klimaatverandering, veroorzaakt door fossiele brandstoffen, te compenseren. Dit tiende jaarrapport is een samenwerking van het medisch-wetenschapsblad en de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en er hebben 146 multidisciplinaire uit ruim 30 landen aan meegewerkt.
Het rapport brengt 54 indicatoren in kaart die betrekking hebben op de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid en de gezondheidseffecten van klimaatmaatregelen. Dit jaar zijn vier nieuwe indicatoren toegevoegd: de beschikbaarheid van water in de bodem, de ecologische voetafdruk (broeikasgasuitstoot) van de gezondheidszorgsector, de financiering van gezondheidsonderzoek gerelateerd aan het klimaat en de mate waarin wetgeving aandacht besteedt aan de relatie tussen gezondheid en klimaatverandering.
Daarnaast bevat het rapport dit jaar een geactualiseerde indicator voor de aandacht in de media en wordt voor het eerst een schatting gemaakt van het aantal hittegerelateerde sterfgevallen dat direct kan worden toegeschreven aan door de mens veroorzaakte klimaatverandering. “Tien jaar na het akkoord van Parijs zijn onze bevindingen eenduidig: de gezondheidsschade door klimaatverandering neemt sneller toe dan de wereldwijde respons daarop en versnelt die in veel gevallen zelfs”, zegt Marina Romanello, uitvoerend directeur van *The Lancet Countdown* en verbonden aan University College London.
“Er is wel degelijk vooruitgang geboekt op het gebied van schone energie, de paraatheid van zorgsystemen en regelgeving ter bescherming van de volksgezondheid; ontwikkelingen die nu al gezondheidsvoordelen opleveren voor lokale gemeenschappen. Deze vooruitgang is echter te traag en te beperkt en bereikt bovendien niet de mensen die het het hardst nodig hebben. Daarom pleiten wij ervoor om klimaatverandering formeel te erkennen als een wereldwijde gezondheidscrisis, waarbij de volksgezondheid centraal komt te staan in elk klimaatbesluit”, zegt Romanello.
Hitte
Tussen 2016 en 2023 was hitte naar schatting verantwoordelijk voor gemiddeld 540 800 sterfgevallen per jaar. Daarvan werd 68% (369 900) veroorzaakt door klimaatverandering; een stijging ten opzichte van de periode 2006 tot en met 2015, toen dit percentage 55% (219 100 sterfgevallen per jaar) bedroeg. In 2023, het warmste jaar in die periode, was hitte naar schatting de oorzaak van een recordaantal van 710 000 extra sterfgevallen, meer dan het aantal doden door malaria of hiv, waarbij 71,5% van deze sterfgevallen toe te schrijven is aan klimaatverandering. In totaal heeft klimaatverandering tussen 2016 en 2023 naar schatting geleid tot bijna 3 miljoen hittegerelateerde sterfgevallen.
Daarnaast heeft hitte het productieve arbeidsvermogen verminderd. Dat kostte de wereldeconomie naar schatting 1,07 biljoen dollar (981 miljard euro) aan potentieel inkomen (0,91% van het wereldbrutoproduct)). Het is het derde jaar op rij dat de verliezen de grens van 1 biljoen dollar overschrijden.
Zuidoost-Azië en Afrika werden het zwaarst getroffen, met verliezen die respectievelijk 3,9% en 3,2% van het brutowereldproduct bedroegen, vergeleken met 0,2% in Europa en 1,5% in Noord- en Zuid-Amerika. De landbouw- en bouwsector, sectoren die zich grotendeels in de buitenlucht afspelen en fysiek zwaar zijn, kregen de grootste klappen (met verliezen van respectievelijk 38% en 29%) als gevolg van de vermindering van de arbeidsproductiviteit door de hitte. Daar gaat vooral Afrika onder gebukt, waar de landbouw verantwoordelijk is voor 71% van het potentiële inkomensverlies door hitte.
In 2025 kreeg meer dan de helft van het landoppervlak op aarde (51,8%) te maken met extreme droogte die ten minste een maand aanhield; na 2023 was dit het op één na slechtste jaar ooit gemeten. Sinds 2016 is het door droogte getroffen gebied meer dan zeven keer sneller toegenomen dan in de periode 2006 tot en met 2015.
Daarnaast wijst een nieuwe satellietanalyse op toenemende extremen in de watervoorraad. Sinds 2003 is in 43% van het landoppervlak sprake van een langdurige droogte, terwijl het op 37% van het landoppervlak juist natter werd. Samen zorgen deze hydrologische extremen voor problemen op meer dan 80% van het landoppervlak, wat een bedreiging vormt voor gewassen, voedselvoorziening en sanitaire voorzieningen.
Ook zeer extreme regenval komt steeds vaker voor: in de periode 2016 tot en met 2025 trof dit jaarlijks bijna 17,2% van het wereldwijde landoppervlak, een stijging ten opzichte van 14,8% in het voorgaande decennium. Dit vergroot het risico op overstromingen, aardverschuivingen en door water overgedragen ziekten.
Noodsituatie
“Deze cijfers wijzen op een duidelijke noodsituatie”, zegt Romanello. “Het tempo waarin veel klimaatgerelateerde gezondheidsbedreigingen toenemen, versnelt, terwijl het aantal sterfgevallen door hitte als gevolg van klimaatverandering een recordhoogte bereikte, waarbij de economische tol het zwaarst drukt op kwetsbare sectoren en gemeenschappen.”
“De risico’s worden nog ernstiger wanneer men bedenkt hoe verschillende gevaren op elkaar inwerken en elkaar versterken. Tegelijkertijd breidt droogte zich uit en slaat de wereld door naar uitersten wat betreft water: sommige gebieden drogen uit, terwijl andere kampen met overstromingen. Dit is geen geleidelijke verslechtering. Dit is een abrupte omslag die moet worden erkend als de wereldwijde gezondheidscrisis die het in werkelijkheid is.”
De wereldwijde investeringen in schone energie stegen in 2025 met 7,2% naar een recordbedrag van 2,1 biljoen dollar (1,9 biljoen euro), 82% meer dan de 1,16 biljoen dollar (ruim 1 biljoen euro) die in fossiele brandstoffen werd geïnvesteerd. Dankzij dergelijke investeringen is het aandeel van hernieuwbare stroom in de totale energieopwekking gegroeid van 5,5% in 2016 naar 13,5% in 2023. De gezondheidswinst is al merkbaar. Schonere lucht voorkomt naar schatting 323 000 sterfgevallen per jaar in ten minste 77 landen waar de luchtvervuiling door fossiele brandstoffen sinds 2016 is afgenomen.
Door de stijgende totale energievraag en de trage verandering van het systeem leveren fossiele brandstoffen echter nog steeds meer dan 80% van de wereldwijde energiebehoefte en bereikten de emissies die bijdragen aan klimaatopwarming in 2024 een recordhoogte. Ondanks verbeteringen in sommige landen eist luchtvervuiling door fossiele brandstoffen wereldwijd nog steeds naar schatting 2,73 miljoen levens per jaar.
Nationale plannen
Een kwart (56 van de 194) van de WHO-lidstaten beschikt inmiddels over een nationaal plan om de gezondheidszorg aan te passen aan de klimaatverandering; een grote toename ten opzichte van slechts veertien landen in 2015. Daarnaast hebben 47 landen een kwetsbaarheidsanalyse uitgevoerd als fundament voor hun plannen.
Naast planningen meldt bijna de helft van de WHO-lidstaten dat zij al beschikken over een gezondheidstoezichtssysteem waarin klimaatinformatie is verwerkt. Meer dan de helft (75 van de 145 respondenten) geeft aan over ten minste één vroegwaarschuwingssysteem voor de gezondheid te beschikken dat gebruikmaakt van klimaatgegevens. Uit het rapport blijkt dat dergelijke vroegwaarschuwingssystemen de toename van het aantal sterfgevallen door extreem weer in de betreffende gebieden afremmen.
Ook op juridisch vlak is er sprake van een positieve ontwikkeling. Het aantal nationale wetten waarin zowel klimaatverandering als gezondheid worden genoemd, is sinds 2000 met ongeveer een factor 50 toegenomen – waarbij de grootste groei sinds 2016 heeft plaatsgevonden. De financiering voor klimaatgerelateerd gezondheidsonderzoek is eveneens gestegen: tussen 2016 en 2024 nam deze met 655% toe, van 42 miljoen (38 miljoen euro) naar 316 miljoen dollar (284 miljoen euro). Het overgrote deel (84%) vloeit echter nog steeds naar onderzoekers in de rijkste landen ter wereld, waardoor er hiaten in de kennis blijven bestaan op plekken waar de risico’s vaak het grootst zijn.
Gezond klimaat
“Tien jaar geleden stelden we dat een adequate reactie op klimaatverandering de grootste kans voor de volksgezondheid in de 21e eeuw zou kunnen bieden – door middel van aanpassingsmaatregelen en snelle vooruitgang bij het afbouwen van fossiele brandstoffen en andere emissiebronnen”, zegt Anthony Costello, co-voorzitter van *The Lancet Countdown*.
“Een decennium later hebben we het bewijs dat klimaatactie die de gezondheid centraal stelt, werkt: schonere lucht, veerkrachtigere gezondheidszorg en effectieve waarschuwingssystemen beschermen de gezondheid en redden wereldwijd levens. Maar het tempo en de schaal van de emissiereductie staan nog steeds in schril contrast met het tempo en de omvang van de schade.”
Uit het rapport blijkt dat de overgang naar een duurzame energievoorziening nog steeds ernstig en zelfs toenemend achterloopt. De plannen voor de productie van fossiele brandstoffen sluiten steeds minder aan bij de doelstelling van het klimaatakkoord om de opwarming te beperken tot 1,5°C. De 100 grootste olie- en gasbedrijven ter wereld zijn van plan om tegen 2040 150% meer fossiele brandstoffen te produceren dan verenigbaar is met een opwarming van maximaal 1,5°C. Inmiddels lijkt die grens al te zijn overschreden en wordt de 2,0°C-grens zelfs al een vrijwel onbereikbaar doel.
Ondanks alle waarschuwingen en voornemens om subsidies op de winning en het gebruik van fossiele brandstoffen af te schaffen gebeurt dat nauwelijks. In 2024 gaven tien landen daar meer aan uit dan aan het zorgsysteem. Sinds 2016 zijn de nettosubsidies verdubbeld. Sinds de totstandkoming van het klimaatakkoord hebben landen in totaal 6,20 biljoen dollar (ruim 5,5 biljoen euro) aan deze subsidies besteed.
De financiering voor klimaataanpassing schiet schromelijk tekort. De behoeften op het gebied van gezondheidsgerelateerde adaptatie vergen een minimuminvestering van 3,3 miljard dollar per jaar. Dit cijfer is gebaseerd op gegevens van slechts 48 van de 79 landen die dergelijke schattingen hebben uitgevoerd. Toch werd in 2024 slechts ongeveer een derde van deze gerapporteerde behoefte, oftewel 1,1 miljard dollar (987 miljard euro), daadwerkelijk toegezegd.
Dat belemmert landen bij het omzetten van hun prioriteiten voor klimaataanpassing in concrete actie. Zo worden een gebrek aan financiële middelen en personeel genoemd als de voornaamste obstakels voor de uitvoering van nationale klimaatadaptatieplannen in de zorgsector. Krimpende budgetten voor buitenlandse hulp dreigen dit gat verder te vergroten, waardoor de zwaarste last bij de meest kwetsbare landen komt te liggen.
Noodtoestand
“Dit rapport is een indringende waarschuwing: klimaatverandering is een gezondheidsnoodtoestand. Het ontbreekt niet aan bewijs, maar aan de politieke wil om actie te ondernemen”, zegt Helen Clark, oud-premier van Nieuw-Zeeland en voorzitter van de raad van *The Lancet Countdown*.
“Overheden moeten hun toezeggingen op het gebied van klimaatactie versterken en het momentum voor internationale samenwerking herstellen. Dit moet gepaard gaan met een snelle reductie van de uitstoot en aanzienlijk meer steun voor adaptatie, in het bijzonder voor gemeenschappen die het minst verantwoordelijk zijn voor klimaatverandering, maar wel het meest kwetsbaar zijn voor de gevolgen ervan.”
Bron: phys.org